12 plekken langs de Berlijnse Muur: van DDR-restanten tot Oost-Berlijn
In november 1989 viel de Berlijnse Muur die bijna 30 jaar Oost en West gescheiden hield. Langs de voormalige muur zijn er nog heel wat bezienswaardigheden te vinden. Wij hebben alvast een overzicht gemaakt van de belangrijkste bezienswaardigheden langs de Berlijnse Muur.
In dit artikel ontdek je 12 plekken langs de voormalige Berlijnse Muur en in Oost-Berlijn, waar het verleden nog altijd tastbaar aanwezig is.
Zelf op uitstap in en rond Berlijn of wil je liever mee met een georganiseerde tour of gids?
Tours komen je ophalen bij je hotel of verblijf. Bekijk alle tours en mogelijkheden online. Je kan annuleren tot 24u voor vertrek + je hebt een niet-tevreden-geld-terug-garantie.
Geld besparen? Maak gratis gebruik van openbaar vervoer en geniet tot 50% korting op tickets en musea. Koop je Easy CityPass Berlijn online. Meer info en bestellen
Ontdek de bijzondere plekken van Berlijn met deze activiteiten
Inhoud artikel
De Berlijnse Muur
De Berlijnse Muur liep dwars door de Duitse hoofdstad en verdeelde de stad van 1961 tot 1989 in twee delen: West-Berlijn en het communistische Oost-Berlijn (DDR). In totaal was de muur zo’n 155 kilometer lang en bestond ze uit betonnen segmenten, wachttorens en een streng bewaakte grenszone.
De muur werd gebouwd om de massale vlucht van Oost-Duitsers naar het westen tegen te houden. Wat begon als een politieke maatregel, groeide uit tot een van de bekendste symbolen van de Koude Oorlog. Na de val van de muur in 1989 verdween het grootste deel snel uit het stadsbeeld. Toch zijn op verschillende plekken nog resten en gedenkplaatsen te vinden, vaak verspreid langs het oorspronkelijke pad. Vandaag vormt die voormalige grens een soort onzichtbare lijn door Berlijn, waar geschiedenis en hedendaagse stad samenkomen.
Waar liggen de meest bijzondere plekken?
Hieronder vind je een kaartje met de belangrijkste plekken langs de Berlijnse Muur en in voormalig Oost-Berlijn.
Mauerpark
Mauerpark is een uitgestrekte groene zone. Ten tijde van de Muur was dit “niemandsland”, het zwaar bewaakte gebied dat ingesloten was tussen de twee delen van de Muur. Mauerpark geeft een goed beeld van hoe breed de Muur op sommige plekken was. Het park ligt dus op de voormalige doodstrook, waar vroeger prikkeldraad en controleposten waren. Nu vind je hier vooral een levendige plek,
Er is er nog een stuk muur te zien dat beschilderd is met graffiti. Regelmatig worden die stukken muur voorzien van een nieuwe laag graffiti. Op zonnige dagen stroomt het park vol met locals en reizigers. Er wordt muziek gespeeld, gepicknickt en vooral op zondag trekt de bekende vlooienmarkt en openluchtkaraoke heel wat volk. Hier kan je snuffelen naar originele voorwerpen en vintage hebbedingen.
Gedenkstätte Berliner Mauer
De Gedenkstätte Berliner Mauer loopt langs de Bernauer Straße, een straat die letterlijk op de grens tussen Oost- en West-Berlijn liep. Over een afstand van zo’n 500 meter kom je tal van informatieborden tegen die dieper ingaan op het ontstaan van de Muur, haar impact op de bevolking, het verzet en de verschillende ontsnappingspogingen. Via “archeologische vensters” krijg je een gedetailleerd en boeiend beeld over hoe de Bernauer Straße er van 1961 tot 1989 uitzag, en hoe de straat geëvolueerd is naar haar huidige uitzicht.
Nu is de straat breed, maar vroeger stonden hier huizen. Toen de Muur gebouwd werd, gebruikten veel mensen die aan de oostzijde woonden de ramen van deze huizen om naar het westen te vluchten. Uiteraard was de Oost-Berlijnse overheid hier niet mee opgezet. In eerste instantie liet ze de ramen dichtmetselen, om dan in een volgende fase de huizen te slopen en plaats te maken voor het “niemandsland” of “Todesstreifen” (“De strook van de dood”), de zwaar bewaakte vlakte die tussen de twee onderdelen van de Muur lag.
Tot een paar jaar voor de val van de muur stond er een kerk (de Verzoeningskerk) in de neutrale zone. Deze werd in 1985 door de DDR opgeblazen. Hoewel de hoge toren als wachtpost gebruikt werd, belemmerde ze toch te veel het zicht van de grensbewakers. Op de plaats staat nu een Herinneringskapel. De Gedenkstätte eindigt in een documentatiecentrum, waar je vanop een platform een stuk authentieke Muur kan zien.
Bernauer Straße
In de Bernauer Straße kom je achtereenvolgens verschillende historische plekken en feiten tegen. We beperken ons tot een summiere opsomming, aangezien op elke plek er duidelijke en informatieve borden staan. Vaak zal je ook fietsende gidsen opmerken. Vaak spreken zij een grote groep luid toe en kan je meegenieten van zijn of haar verhaal.
Je komt langs de informatieborden over de succesvolle vluchtpoging van Hans Conrad Schumann, de relicten van de Kapelle der Versöhnung en de Gedenkstätte Berliner Mauer. Uiteindelijk kom je op de kruising van Bernauer Straße en de Gartenstraße. Op de hoek staat het Dokumentationszentrum. Loop gerust even binnen (vrije toegang). Op de eerste verdieping worden gratis twee korte documentaires in verband met de Muur getoond.
Memorial Günter Litfin
In de Kieler Straße kan je een voormalige wachttoren vinden. Van dit type staan er maar twee meer overeind in Berlijn. Deze straat is bijzonder omdat hier op 24 augustus 1961 de eerste vluchteling werd doodgeschoten. Er is een gedenkteken voor dit slachtoffer, Günter Litfin, en de andere doden die vielen bij hun vluchtpoging.
Gedenkplaats voor Peter Fechter
Deze gedenkplaats herdenkt Peter Fechter, die op deze plek op 17 augustus 1962 samen met een collega-bouwvakker Helmut Kulbeik, probeerde te ontsnappen uit Oost-Berlijn. Terwijl Helmut erin slaagde ongedeerd over de muur te klimmen, werd Fechter beschoten door de Oost-Berlijnse grensbewakers en meerdere malen geraakt in zijn bovenlichaam. Hij bleef kermend van de pijn liggen. Noch de Oost-Berlijnse militairen, noch de Amerikaanse soldaten boden hulp. Een uur lang duurde de doodstrijd. Uiteindelijk beval een Oost-Duitse officier om het dode lichaam terug te halen. Foto’s van deze actie gingen heel de wereld rond.
Marie-Elisabeth-Lüders-Haus
In het Marie-Elisabeth-Lüders-Haus bevindt zich naast de wetenschappelijke dienst van het Duitse parlement ook een gedenkteken voor de Berlijnse Muur. Aan het centrum werden er originele stukken van de muur heropgebouwd. Het centrum is vernoemd naar Marie-Elisabeth Lüders. Zij wordt aanzien als één van de belangrijkste figuren in de Duitse vrouwenbeweging. De architectuur is minimalistisch en open, met veel glas en reflecties in het water. Binnenin zitten onder meer archieven en kantoren van de Duitse Bundestag.
BEZOEKTIP: Volg een interessante rondleiding in de regeringswijk naar bijzondere plekken. Leer meer over het Rijksdaggebouw en bezoek de Reichstag met de plenaire zaal en koepel. Meer info en tickets
Brandenburger Tor
De Brandenburger Tor is hét symbool van de eenmaking van Duitsland en Berlijn. Deze 18de-eeuwse poort is de enige nog overblijvende stadspoort van de oorspronkelijk 18. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hij zwaar beschadigd. Hij lag op de grens tussen Oost- en West-Berlijn, in het Oost-Duitse gedeelte, en werd tussen 1956 en 1958 gerestaureerd. Toen de Berlijnse Muur gebouwd werd, liep deze aan de westkant van de poort. Bijna 30 jaar lang was het verboden om nog door de poort te wandelen.
Bij de val van de Muur en de hereniging van Duitsland onderging het nationale symbool opnieuw een restauratie en het schittert nu in volle glorie, al heeft de tand des tijds en de geschiedenis van de stad haar sporen achtergelaten.
Tränenpalast
De Tränenpalast (“Paleis van de Tranen”) was nog zo'n belangrijke grensovergang tussen Oost- en West-Berlijn, vlak bij station Friedrichstraße. Hier namen families afscheid van elkaar, vaak voor lange tijd, wat de plek zijn naam gaf. Vandaag is het een museum waar je door de voormalige controlezones wandelt en een beeld krijgt van hoe het eraan toeging. Het is beslist een van de meest emotionele plekken langs de voormalige muur.
Potsdamer Platz
Potsdamer Platz stond voor de Tweede Wereldoorlog synoniem voor moderne technologie. Doordat het een druk kruispunt was, stonden hier de eerste verkeerslichten. Na de oorlog bleef er echter niets meer over van deze glorie. Bovendien lag het in een neutrale zone en het bleef dan ook tot de eenmaking braak liggen.
Na de val van de Berlijnse Muur moest dit opnieuw het uitgaanscentrum van de stad worden. Nieuwbouw verrees uit de grond, waarvan het Sony Center het meest beroemde is. Onder de enorme koepel bevindt zich een groot cinemacomplex en talrijke horecazaken. Waar de Muur vroeger stond, liggen nu een dubbele rij kasseistenen in het wegdek. In september vindt hier het jaarlijkse Berlijns filmfestival plaats.
Topographie des Terrors
Dit is zeker een van de beste stops om de bredere context van de muur en de stad te begrijpen. De Topographie des Terrors ligt op de voormalige site van de Gestapo en SS en is vandaag een van de belangrijkste historische plekken in Berlijn. Langs het terrein loopt ook een origineel stuk van de Berlijnse Muur. De openlucht tentoonstelling legt duidelijk uit hoe het naziregime en later de DDR met controle en repressie werkten. Het is een sobere, maar sterke plek waar geschiedenis zonder franjes wordt gebracht.
Checkpont Charlie
Nu blijft er niet veel meer over van Checkpont Charlie, deze grenspost tussen Oost- en West-Berlijn, die tussen 1961 en 1990 de enige grensovergang tussen Oost- en West-Berlijn was. Het kader waarin het bord met de waarschuwing staat, is nog het enige authentieke aan de plek. Al de rest is namaak, tot de foto van de laatste soldaat toe (in werkelijkheid een Zweeds model). Zij die willen, kunnen er op de foto met enkele als soldaat verklede acteurs.
Er zijn heel wat verschillende musea in de nabijheid van Checkpoint Charlie. In de BlackBox, op de hoek van de Zimerstraße met de Friedrichstraße, krijg je aan de hand van fotopanelen een overzicht van Checkpoint Charlie in de geschiedenis.
Aan de overkant van Friedrichstraße vind je het asisi Panorama - The Wall dat een panoramisch beeld geeft van het Berlijn in 1980, langs beide kanten van de muur. Verder in Friedrichstraßeis is er het Haus am Checkpoint Charlie, ook wel het Mauermuseum genoemd. Het museum toont je wat de invloed was van de Berlijnse Muur, hoe het er vroeger allemaal uitzag en op welke manieren men probeerde te vluchten naar het Westen. Er staat ook nog een originele wachttoren.
Klik hier om je tickets Online te reserveren
East Side Gallery
De East Side Gallery is het langst bewaarde stuk van de Berlijnse Muur (meer dan 1 kilometer!). Bij de openstelling van de grenzen was dit stuk muur grauw en grijs van de uitlaatgassen. Meer dan 100 kunstenaars maakten van dit stuk muur een knappe openluchtgalerij, waarvan sommige afbeeldingen ware iconen geworden zijn.
Omdat de toeristen het niet konden laten om zelf hun “kunstwerkje” achter te laten, over de bestaande kunst, is de East Side Gallery enkele jaren geleden grondig gerenoveerd. Een hek moet de kunstwerken beschermen van te ijverige would-be-artiesten.
Oberbaumbrücke
De Oberbaumbrücke is een brug over de Spree in Berlijn. De brug verbindt de wijken Kreuzberg en Friedrichshain en bestaat uit twee niveaus, één voor het autoverkeer en voetgangers en één voor de metrolijnen U1 en U3. Tijdens de deling van de stad vormde de Spree ter plaatse de sectorgrens en bestond er een grensovergang op de Oberbaumbrücke. Tegenwoordig is de brug het symbool van het Berlijnse district Friedrichshain-Kreuzberg.
De brug is een mooie afsluiter van je route langs de muur en je kan de dag perfect afsluiten in de Markthalle Neun, op wandelafstand van de Oberbaumbrücke. Deze overdekte markthal in Kreuzberg brengt een mix van lokale producten, streetfood en internationale keukens samen. Perfect om een zware dag luchtig af te ronden!
Wasserturm
Nu oogt het park rustig, maar in 1933 werd een deel van het park door de Nazi’s gebruikt als concentratiekamp. Communisten, socialisten, politiek andersdenkenden en Joden werden hier zonder vorm van proces gevangen gezet, gefolterd en vermoord. Een herdenkingsplaquette op de site van de watertoren verwijst naar deze misdaden.
Daarvoor was de watertoren een succesvol project van twee Engelse zakenlieden, die in 1877 de buurt en haar snelgroeiende arbeidersbevolking van stromend drinkwater wensten te voorzien. De watertoren werd tot 1952 gebruikt. Rond 1990 onderging deze oudste watertoren van Berlijn een reconversie. In de plaats van de kantoren en het waterreservoir kwamen er in totaal 9 appartementen, elk met een verschillend grondplan. De nieuwe bewoners moesten wel inventief zijn. Waar vind je immers een kast met ronde achterkant? Iets (zwaar) aan de muur ophangen is minder moeilijk; de muren waren voorzien om aan de waterdruk te kunnen weerstaan en zijn zo’n 70 cm dik.
Waar overnachten in Berlijn?
Op zoek naar een slaapplaats tijdens jouw verblijf in Berlijn? De Duitse hoofdstad telt heel wat mooie verblijfsadresjes. Maar we raden je aan om vooral te zoeken in wijken zoals Mitte, Charlottenburg en Kreuzberg. In deze wijken is het aanbod aan hotels het grootst. Dit zijn 3 goede opties:
- Mitte is de beste keuze voor een eerste bezoek. Je zit dicht bij de belangrijkste bezienswaardigheden zoals de Brandenburger Tor en de Berlijnse Muur.
- Kreuzberg is zeer levendig en alternatief, met veel restaurants, bars en hotspots zoals Markthalle Neun. Ideaal als je ook het moderne Berlijn wil ervaren.
- Prenzlauer Berg is iets rustiger en iets residentiëler, maar nog steeds dichtbij het centrum. Perfect voor wie een meer ontspannen verblijf zoekt.
OVERNACHTEN: Bekijk hier het volledige overzicht met de beste verblijven in Berlijn. Meer info en boeken
Download je gratis stadswandeling Berlijn
Ontdek de stad met onze gratis stadswandeling Berlijn. Ideaal om Berlijn volledig te verkennen op eigen tempo. In de gratis stadsgids Berlijn kan je 2 stadswandelingen vinden. Nog meer goesting in Berlijn? Koop onze volledige reisgids Berlijn en ontdek alles over deze prachtige stad.