Bezoek de forten en oude vestingsteden langs de Hollandse Waterlinies (UNESCO Werelderfgoed)
Op zoek naar een bijzonder stukje Nederland? Plan dan zeker eens een bezoek aan de Hollandse Waterlinies, een 200 kilometerlang verdedigingssysteem waarbij water gebruikt werd als wapen tegen vijanden. Wandelend of fietsend langs de oude, karakteristieke vestingsteden, een bezoek (of overnachting) aan de imposante forten, een rondvaart door de groene gebieden... Ontdek zelf hoe slim én hoe mooi dit stukje erfgoed is.
Inhoud artikel
Over de Hollandse Waterlinies
In Nederland speelt water al eeuwenlang een dubbele rol. Dijken die het kunnen begeven, polders die kunnen overstromen, en stormen die zorgen voor wateroverlast... Je kan heel wat doemscenario's bedenken als het gaat om water, máár gelukkig kent het ook heel wat successen. Zo werd water in eerste instantie gebruikt om land geschikt te maken voor land- en woningbouw. Daarnaast werd het gebruikt voor hun militaire verdedigingsstrategie.
Water als bondgenoot: het ontstaan van de Waterlinies
In de 17e eeuw werd Nederland zwaar op de proef gesteld. Het jaar 1672 ging de geschiedenis in als het Rampjaar: de Republiek werd aangevallen door Frankrijk, Engeland én de bisschoppen van Münster en Keulen. Het volk leed honger en overal dreigde gevaar. Om het land te beschermen, bedacht keizer Willem III een bijzonder slim plan: de Oude Hollandse Waterlinie, waarbij water werd ingezet als hun bondgenoot.
Door sluizen open te zetten en gaten in dijken te maken, liet men het water gecontroleerd de weilanden inlopen. Op die manier ontstond er een brede, ondoordringbare zone van drassig land waar het water tot ongeveer kniehoogte kwam. Niet diep genoeg om erdoor te varen, maar ook te diep en modderig om met een leger doorheen te trekken. De soldaten bleven er vaak in vastzitten en de paarden en kanonnen zakten weg. Er werden ook schansen gebouwd, waarachter soldaten zich konden verschuilen en de vestingsteden kregen extra bescherming met stevige wallen. Een waar succes, want men probeerde meerdere malen de linie te doorbreken, maar telkens zonder succes.
Toch kende dit waterwapen een zwakke plek: de koude winters. Het water bevroor en de Franse troepen konden opnieuw aanvallen. Gelukkig begon het ijs te smelten en zakten ze alsnog weg in de modder. Nadien werd de linie versterkt, zodat men beter voorbereid was op toekomstige aanvallen. Uiteindelijk groeide dit uit tot de Nieuwe Hollandse Waterlinie in de 19e eeuw en later de Stelling van Amsterdam, die samen een unieke Nederlandse verdedigingsstrategie vormen die je nergens anders ter wereld zal tegenkomen.
Weetje: Men deed er 125 jaar over om de Hollandse Waterlinies te bouwen (van 1815 tot 1940).
Niet voor niets UNESCO Werelderfgoed
De Hollandse Waterlinies vormen vandaag de dag een ruim 200 kilometer lang verdedigingssysteem met forten, waterwerken, verdedigingswallen en bunkers, die lopen van Edam (net boven Amsterdam) naar Biesbosch. Sinds 2021 staan de waterlinies op de werelderfgoedlijst van UNESCO en kan je de linies zelf gaan ontdekken.
Bakstenen en betonnen waterlinieforten
Een deel van de vestingsteden (zoals Naarden, Gorinchem of Muiden) bestond al voordat de waterlinie werd aangelegd. Die steden kregen vooral extra versterkingen, zoals dikke stadsmuren, bastions en wallen zodat men niet kon binnendringen. Maar op plekken waar géén stad lag en waar het landschap net iets kwetsbaarder was, bouwde men indrukwekkende forten.
Als je verschillende forten van dichtbij bekijkt, bekijk dan eens goed de verschillende bouwstijlen. Die kunnen namelijk sterk verschillen: van eenvoudige forten met een ronde toren tot stervormige forten. Na 1885 werd er niet langer baksteen gebruikt, maar beton doordat baksteen niet langer veilig te zijn om de manschappen binnen te beschermen. Zo bestaan alle forten van de Stelling van Amsterdam, op Fort Pampus na, allemaal uit beton.
Wist je dat er maar liefst 96 forten te vinden zijn langs de 200 kilometerlange Hollandse Waterlienies?
Treed in de voetstappen van vele soldaten en bezoek de forten
De meeste forten zitten verscholen in het groene landschap, wat het extra leuk maakt om te ontdekken. Je kan er namelijk prachtig wandelen of fietsen in de rustige omgeving, na een bezoek aan de forten. Tijdens die bezoeken, kom je meer te weten over de geschiedenis en diverse functies van de forten en hoe deze de zwakke plekken in de linie beschermden. Veel forten zijn omgetoverd tot leuke en boeiende musea, maar in sommige forten zitten soms ook sfeervolle horecazaken en tentoonstellingen over kunst gevestigd of kan je er zelfs overnachten! Bekijk meer info op de officiële website.
Fietsen, wandelen of varen langs de waterlinies
Wist je dat de Hollandse Waterlinies ooit zó geheim waren dat je ze zelf niet op de kaart kon terugvinden? Niemand mocht weten waar de verdedigingswerken lagen en die stonden dus ook niet zomaar op de kaart aangegeven. En ook vandaag de dag moet je echt goed kijken om de restanten in het landschap terug te vinden. Er zijn gelukkig heel wat mooie routes uitgestippeld die je langs de mooiste en enkele van de belangrijkste plekken van de waterlinies brengen.
Hoe ga je op verkenning?
Er zijn delen van de Hollandse Waterlinies die je kan verkennen met de auto, maar dat verliest een beetje zijn charme. Er is niets leuker dan het groene, militaire landschap te voet te verkennen of erdoor te fietsen! Bovendien zal je meer te zien krijgen dan wanneer je met een auto rondrijdt. Ook heel leuk zijn de boottochten die je kan maken. Hieronder wat meer info.
Wandel- of fietstocht langs de waterlinies
Vaak zijn de routes zo gemaakt dat je een combinatie krijgt van zowel de rijke geschiedenis als het mooie landschap: je leest onderweg meer over de militaire functies, maar je geniet net zo goed van de stilte, weidse uitzichten. Sommige routes lopen langs het water, andere gaan gewoon dwars door de polders en langs oude, karakteristieke vestingsteden zoals Naarden of Gorinchem. Onderweg zijn er uiteraard ook tal van terrasjes te vinden bij een van de vele historische locaties. Ideaal om even uit te rusten en te genieten van een koffietje.
WANDELTIP:Er zijn zowel ontspannen wandel- en fietsroutes tot meer uitdagende of ideaal voor gezinnen. Wil je de Hollandse Waterlinies toch graag (of zoveel mogelijk) in zijn geheel bewonderen? Dan kan je ofwel het 350 kilometer lange LAW Waterliniepad wandelen (af te leggen in 21 verschillende etappes) of de 410 kilometer lange LF Waterlinieroute fietsen (af te leggen in acht etappes).
Verken de Hollandse Waterlinies vanaf het water
De Hollandse Waterlinies ontdekken doe je natuurlijk het best vanaf het water. Er zijn verschillende mogelijkheden: huur zelf een kano, vaar mee met een fluisterboot of kies voor een georganiseerde rondvaart en zie het Nederlands erfgoed vanuit een heel ander perspectief. Langs rivieren als de Vecht, de Lek of de Linge vaar je niet alleen door prachtig groen landschap, maar ook langs de oude forten, sluizen en vestingsteden die ooit een cruciale rol speelden. Vanaf het water zie je pas hoe slim die verdedigingswerken in het landschap zijn ingepland.
Sommige forten zijn ook enkel en alleen bereikbaar per boot. Zo dien je bijvoorbeeld de veerboot te nemen van Muiden naar Fort Pampus. Meer info over deze veerdienst.
Iets avontuurlijker?
Een wandeling, fietstocht en rondvaart zijn een voor een mooie manieren om de forten en de waterlinies te ontdekken. Maar voor wie liever wat avontuur beleeft, zijn er ook leuke alternatieven. Wat dacht je bijvoorbeeld van een virtual reality ballonvaart over de Stelling van Amsterdam? Een parachutevlucht over de Nieuwe Hollandse Waterlinie bij het Waterliniemuseum of een actief potje lasergamen bij Fort bij Marken-Binnen.
Ontdek de mooiste plekken in de Hollandse Waterlinies
Er valt zoveel te zien en te beleven langs de Hollandse Waterlinies. Te veel om alles in één keer op te noemen. Wij hebben alvast enkele van de hoogtepunten voor je opgelijst.
Het Waterliniemuseum van Fort bij Vechten
Laten we beginnen met het museum, waar je alles te weten komt over dit Nederlands erfgoed. Het Waterliniemuseum bevindt zich bij Fort bij Vechten in Bunnik. Dit is meteen een van de grootste en mooiste forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Een museumbezoek laat je op een interactieve manier zien hoe Nederland water gebruikte als wapen. Breng zeker een bezoekje aan dit museum als je de hele geschiedenis wil begrijpen. Meer info op de website.
Fort Pannerden, ook wel de kraan van de waterlinie genoemd
Aan de splitsing van Waal en Pannerdensch Kanaal ligt Fort Pannerden, dat niet voor niets de bijnaam “kraan van de waterlinie” kreeg. Vanaf hier kon men letterlijk de waterstanden regelen en zo bepalen waar het land onder water kwam te staan. Het fort is tegenwoordig toegankelijk en je kan er door de mysterieuze gangen dwalen, bunkers bekijken en meer leren over zijn strategische ligging.
Zelfgebrouwen biertjes bij Fort Everdingen
Een fort bezoeken waar meer dan alleen de Hollandse geschiedenis naar voren komt? Bezoek dan zeker eens Fort Everdingen. Hier zit namelijk brouwerij Duits & Lauret gevestigd en kan je tegenwoordig terecht voor allerlei ambachtelijk gebrouwen speciaalbier.
Slot Loevestein in Zaltbommel
Dit slot is vooral bekend omwille van de Nederlandse schrijver Hugo de Groot, die zich wist te verstoppen in zijn boekenkist toen het kasteel dienstdeed als staatsgevangenis. Bij een bezoek aan het Slot komen er drie thema’s aan bod: de middeleeuwen, de periode als staatsgevangenis en de rol in de Hollandse Waterlinie. Je kan er trouwens ook overnachten in de gezellige B&B. Bestel je toegangsticket voor Slot Loevestein.
Met de boot naar Fort Pampus in Muiden
Fort Pampus is een eilandfort in het IJmeer, onderdeel van de Stelling van Amsterdam. Je kan er een rondleiding volgen, gevolgd door een lekker Pampus biertje in Paviljoen 1874. Je kan dit fort enkel bereiken met de veerboot vanuit Muiden. Ook het Fort K’IJK met het belevingscentrum en het Fort bij Abcoude zijn forten die bij de Stelling van Amsterdam horen.
Nog meer forten met een bijzonder kantje
- Het Muziekfort aan de Sint Aagtendijk te Beverwijk, waar alles om - hoe kan het ook anders - muziek draait.
- Fort bij de Liebrug, waar je kan proeven van Italiaanse wijnen, olijfolie en balsamico.
- Bezoek de Botanische Tuinen van de Universiteit Utrecht bij Fort Hoofddijk.
- Bekijk hier alle forten.
Bezoek de leukste (vesting)steden langs de waterlinies
Uiteraard mag een bezoekje aan de vestingsteden niet ontbreken. Veel van die steden lagen er al vóórdat de linies werden aangelegd, maar kregen extra wallen, bastions en grachten om mee te vechten. Tegenwoordig kan je er uren ronddwalen door de smalle, sfeervolle straatjes, leuke winkeltjes en pleinen waar de historie bijna tastbaar wordt.
Vesting Naarden is misschien wel een van de best bewaarde vestingsteden van Europa. Binnen het stervormige bastion vind je een charmant centrum met het Nederlands Vestingmuseum en de Grote Kerk. Ook bekend is het Muiderslot met het Rijksmuseum in het karakteristieke Muiden. Je vindt hier ook de Westbatterij en een gezellige haven met verschillende terrassen. Boek hier je tickets voor het Muiderslot.
De bruisende vestingstad Gorinchem en het kleinere Woudrichem aan de Merwede ken je misschien ook. Heerlijk om hier rond te dwalen door de straatjes en langs de vestingwerken. En bij een bezoekje aan vestingstad Weesp moet je zeker eens proeven van de Weesper jenever. Wandel ook even door de historische binnenstad en bekijk de prachtige rijksmonumenten.
Overzichtskaartje met de Hollandse Waterlinies
Ontdek alvast bovenstaande topbezienswaardigheden, vestingssteden en verblijfplaatsen langs de Hollandse Waterlinies op de kaart. Of bekijk alle mogelijke activiteiten, routes en andere praktische zaken op deze volledige kaart.
Bijzonder overnachten in een van de forten
Hoe leuk zou het zijn als je zelf kan overnachten in een van de forten die langs de Hollandse Waterlinies liggen? Talloze verdedigingswerken zijn omgebouwd tot kleinschalige, maar gezellige hotels of bed and breakfast. Maak je bezoek nog leuker door een overnachting te boeken in een van de forten. Vaak bieden deze accommodaties ook fietsen ter beschikking, zodat je de omgeving makkelijk kan verkennen met de fiets. Hieronder alvast enkele aanraders:
- Fort Resort Beemster, een van de meest luxe wellnessresorts in Nederland waar duurzaamheid centraal staat. Geniet van de stijlvolle kamers en een luxe wellness. Meer info en boeken.
- Fort Vuren ligt midden in de natuur aan de Waaldijk. Dit sfeervolle fort met robuuste uitstraling biedt gezellige kamers in oude bunkers en een prachtig uitzicht. Meer info en boeken.
- Bij Fort Bakkerskil in Nieuwendijk kan je verblijven in de voormalige kruitkamer, de oude keuken of de officierskamer van het fort. Deze sfeervolle B&B biedt ook een heerlijk ontbijt en fietsverhuur. Meer info en boeken.
Nog meer zien in de buurt van de Hollandse Waterlinies
Naast de charmante vestingsteden hebben ook de grote steden rondom de Hollandse Waterlinies heel wat te bieden. Amsterdam en Utrecht ken je ongetwijfeld al wel, maar ook het pittoreske Zaandam met de nabijheid van de molens van de Zaanse Schans, het bloemendorp Aalsmeer aan de Westeinderplassen, het gezellige Leerdam dat bekendstaat om de glasindustrie en de winkelstad Haarlem omringd door het weelderige groen van Spaarnwoude en de Haarlemmermeer, zijn meer dan de moeite om te verkennen.
Filmpje: Sfeerbeelden van de Hollandse Waterlinies
Kan je haast niet wachten om zelf de Hollandse Waterlinies te bezoeken? In onderstaand filmpje krijg je alvast een idee van wat je mag verwachten van de vele forten, vestingsteden en prachtige natuurgebieden. Wacht niet langer en plan snel je eigen bezoek!
Download onze gratis reisgidsen Nederland
Wil jij ook graag Nederland zo goed mogelijk verkennen? Dat kan! Download onze gratis reisgidsen en mis niets van je verblijf!
| Amsterdam | Friesland | Fietsgids Elfstedentocht | Zuid-Holland | Gelderland | Holland boven Amsterdam | Maastricht-Valkenburg | Noord-Brabant | Noord-Nederland | Rotterdam | Texel | Zeeland |
|---|
 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
Op reis naar Nederland? Nog op zoek naar inspiratie voor je autovakantie? Download dan ook zeker onze rondreizen en uitgestippelde wandelingen, zo mis je niets van het prachtige land. Bekijk ons volledige aanbod rondreizen in Nederland.